TREGU I MADH MESTAR – SHENJTORI I SHTATË

TREGU I MADH MESTAR – SHENJTORI I SHTATË

 

Ramiz Haznedari e quanin, ish profesorin tim të muzikës, që rridhte nga një familje e madhe dhe e pasur. Një ditë në prova, si e pa që punët nuk shkonin dhe aq mirë dhe, për më keq, madje u bënë rrokopujë, ndërsa konkurrimi ynë afronte, u dha menjëherë në palestër, flakë i kuq dhe i ndërsyer kushedi nga çfarë s’u mor vesh. Do dalim, na tha. Menjëherë. Kështu nuk durohet. Unë punoj dhe ti m’i hedh shqelmat në fytyrë. Agim Doko, i rreptë dhe me fjalët sikur jepte komanda në manifestim, profesori i gjimnastikës, i rrinte pas dhe e thoshte si me të qeshur se s’prishej ndonjë punë edhe po të rrinte. Palestrën deshe, bërtiste Ramizi i ndërkryer dhe ngjyra e kuqe s’i hiqej nga fytyra. Rri tani dhe merru me muret bosh. Punë teke… Ne zbritëm nga shkallët e improvizuara, rregulluam gjërat në palestër dhe dolëm jashtë. Dielli i majit ngrohte aq sa duhej dhe rrezet e tij pasdite bëhen të pëlqyeshme. Do të shkojmë te Pazari i Gjalpit, tha. Kam aq shumë kujtime sa s’ua pret mendja. Dhe pastaj po të doni edhe te Pazari i Misrit. Ta shfrytëzojmë duke vizituar këto dy monumente të mëdha, në shkatërrim e sipër, fërkojmë ca duart, marrim ndonjë pije freskuese (se për t’u freskuar jemi bërë!) dhe e heqim mendjen nga muzika për sot. Vetëm në këtë mënyrë mund t’i shpëtojmë kurthit të Agim Dokos! Si thoni? Mirë profesor. Një kor zërash. Lamë violinat, kitarat, mandolinat, lamë veshjen karakteristike garibaldine, një e kuqe e ndezur, të grupit tonë. I pëlqenin punët e mëdha në grup Ramizit dhe gjithnjë dilte me sukses. Zotëronte një vesh të përsosur muzike dhe dëgjonte edhe mizën. I afërt, i dashur, i kthjellët, i mirë, i papërtuar, ai ishte edhe bar për të shëruar plagë. Kurrë nuk e pashë të bërtiste, ama edhe si qejfli shok veten kishte. Dhe nuk ta përtonte. Megjithatë, atë pasdite ai e mbajti fjalën si jo më mirë. Na gjezdisi tek dy Pazaret Mesjetare të Beratit. Ishte i frymëzuar dhe kjo i dha një dorë të mirë, duke shfrytëzuar edhe ca detaje të mrekullueshme, që zor se do t’i ketë vënë mendje dikush nga ata që qenë të interesuar asaj kohe. Sapo mbërritëm te Kinemaja e Vjetër, që ka mbetur si rrozgë lumi (dhe jo si monument kulture i kategorisë së parë, në mes të sheshit «Teodor Muzaka II», ai na tha se anash Kinemasë së Dollanëve fillon edhe Pazari i Gjalpit. Unë do t’u tregoj ca gjëra, më ka hipur damari sot, mos u mërzisni, dua të shfryhem, prandaj. (Dhe filloi të tregonte me zë të shtruar. Më dukej sikur këndonte melodinë me nota muzikore. Dhe në fund shtonte frazën e tij: fajin e paskej Eftim Dheri!) Nuk e di ç’bëhet tani me Eftim Dherin, shtoi. Vinte shpesh në Berat. I pëlqente, apo ndoshta më tepër  miqësia me Buharanë. Është kapacitet Buharaja dhe Berati e ka një fat. Po ku pyesim ne për fatin dhe aq më tepër për kapacitetin! E kemi vënë ndënë këmbë dhe e therim si qengj, apo jo? Se po tregoi Buharaja për Pazarin, të ikën mendja, të luan tepeleku, dëgjon? Ca i kam ditur nga im atë, ca m’i ka mësuar shkolla, ca nga të tjerët dhe u bëra njeri. Se të dish mirë rrënjët e tua, je njeri i madh. Kjo është frymë që të jep shpirt. Si kënga, si muzika. Ç’t’ju them më parë. Këto pallate që shihni anash janë… Nejse, janë tani, s’i prishim dot, por një ditë, thotë Buharaja, do të vijë, do të prishen dhe do të ringrihet Pazari nga e para. S’ka dy vjet që ra Kulla e Sahatit dhe ra sa vuri shpatullat Dervish Demoja, që, o çudi e madhe, nuk e zuri nën vete. Po ama Kulla e Sahatit iku. E mori edhe atë lumi. Tani kemi pallatet e reja, ku… Në vendin ku janë pallatet pesëkatëshe, ose edhe katër e trekatëshe, te kafeneja e Dritës, te Shatërvani, tek libraria e Kajanës, te byrektorja e madhe, dhe dyqanet radhë. Ka qenë i përveçëm. Të parët që vunë kazmën ishin italianët, pastaj, pas lufte, ia shtrimë vetë ne (ai nuk tha e nuk mund të thoshte dot cilësime që të futnin brenda e të vinin byzylykët!) me ku të ha e ku të djeg. Sheshi ishte shtetëzuar dhe aty mund të bëje ç’të doje, ishte kthyer në tokë belik. (Po i thoshte fjalët pa u menduar dhe kjo ndoshta rrezikonte ndonjë gjë!) Dhe siç e shihni vetë, çdo gjë mbaroi mirë. Tani jemi rehat, nuk e kemi më as Pazarin e Gjalpit, as Pazarin e Misrit, vërtet dy monumente të mëdhenj të kulturës mesjetare. Po t’i kishim, nuk dihet se ç’do të ndodhte. Po ajo që më vjen në mendje është se do t’i tregonim botës gjëra të mëdha! Vlera. Kush nuk ka shkruar për këtë Pazar, sidomos ata që ia dinin fundin penës, por ta dini, nxënës, po të më pyesnin mua (dhe kur them mua, kam parasysh Buharanë, Todin, miun e ditur që aman o Zot, i përveçëm është – do t’ua njoh se s’bën atë njeri, – po edhe burra të tjerë të shquar, të mëdhenj e të besës!) dhe po të isha si ju do t’i mësoja patjetër që t’ua tregoja të tjerëve si trashëgimi të rrallë. Se është fat që mësoni në Berat, pale që disa nga ju janë edhe nga Berati! Është fat sepse edhe po ta kërkonit me qiri nuk do të mund ta gjenit dot Beratin për të mësuar. Njerëzia vijnë nga anës e anës dhe duan të njohin një rresht për këtë qytet, duan të shohin Mangalemin, Goricën, Kalanë, duan të hyjnë rrugicave, duan të heqin merakun nga shtëpitë e sojme të këtij qyteti të rrallë. Mos u nisni nga fjalët e mia, janë fukaresha, por përbrenda më vlojnë, ta dini. Kush lidhet me muzikën ka shpirt tjetërsoj. Dhe unë kam mbetur rob i së vjetrës, ashtu më kanë mësuar…

Galeria e parë e arteve pas Lufte është hapur te ky shesh. Im atë ka ruajtur një botim të vjetër të Evlia Çelebiut dhe ai është në përkthimin e Visokës (burrë tjetër i zgjuar dhe i madh edhe ky Samimi!) që e ka prurë në shqipe që s’ka të sharë, të ëmbël dhe ty të duket sikur këndon. Janë edhe këto gjëra të çmuara dhe duhen mbajtur mend. Ja këtu i binte qemanes një nga më të shquarit e fisit të çmuar të evgjitëve që vetëm emrin kanë tillë, se janë ku e ku më të fismë se ne! Ju e dini (e ku të lë Asllan Sula dhe Ilias Velçani të mos e dish!) se egjiptianët e lashtë të parën punë kishin muzikën, pastaj ndërtuan piramidat e famshme, sfinksin, sollën faraonët e mëdhenj dhe, madje, mbretërit e vonë shqiptarë si Mehmet Pasha me të birin, Ibrahimin, i vunë frerët Egjiptit dhe tani ka marrë revan… Dikush kaloi aty pranë dhe e përshëndeti me një thjeshtësi të ikur duarsh, domethënë të vjetër. Ramizi qeshi dhe sa herë ndodhte kjo atij i shkëlqente në gojë një dhëmb floriri. Diçka prekëse. Mbahej mirë profesor Ramizi dhe i kishte hije. Kurrë nuk vishej dosido, të shikonte drejt në sy dhe ti s’mund të rezistoje dot: o do ulje kokën, o do ikje, o do mprihje veshët. E folura e tij për ne ishte e papritura e madhe. Ne kishim mësues kujdestar Ksenofon Ilian dhe me të shkomim mirë. Sigurisht edhe kjo «e shkuara mirë» nuk mund të ishte e përgjithshme, po ama me kokrra s’ka pse të mos qe. Atëherë kup­toje se ai kishte bërë punë të veçantë, që binte në sy, duke i vënë kapakun, pastaj, e qeshura e shfrenuar dhe e bukur e Alqi Klemos, që më mirë se kushdo tjetër i kishte punët në vijë me Agim Dokon. Cilido që i dilte përpara Alqit ishte i rënë përtokë. Ja edhe aty te Pazari i Gjalpit ra një grua dhe iu thye poçja. Sikur t’i kishte rënë në kokë një gjë e çmuar profesor Ramizit. Filloi të këndonte me zë të ulët «Rashë e theva poçen» dhe i vetëtiu dhëmbi i florinjtë. Virgjini Mile, Zihni Berati. Ne e dinim se i vëllai i profesorit dhe ciceronit tonë, Novruz Haznedari, aktor i madh i estradës, njeri që duke shkuar rrugëve me Hysen Duron dhe Moisi Baballëkun, i bënin njerëzit për të qeshur. Njëherë kishte qeshur me të madhe (një e qeshur e llahtarshme!) edhe Memeci i Dines. Bile edhe Peçi që rrinte rrugëve dhe i binte kokës me grushte, pat qeshur keq kur i pa të tre musketierët e Beratit. Lëre Vasil Kakacin që ishte portieri numër dy që qejfin më të madh e kishte kur Malo Shehu i gjuante penalltinë, se po të qe aty Guxim Mukli e t’i gjuante ia therte vrapit, duke bërë për një orë dhjetë metra! U mek së qeshuri profesori ynë. E kush nuk e mban mend Vasilin? Ai kishte një peshore në kënd të Babë Dudës, bustit të Çanit dhe aty buhaviste fjalët duke rrokjezuar histori të mençura!…

Ç’t’i thuash këto histori, nxënës? Të them të drejtën edhe muzika më është bërë e bezdisshme dhe më ikën shpesh vjedhurazi e pa më marrë leje. Por i mbaj mend si tani strehët e Pazarit. Të gjera, të mëdha. Aty njerëzia mërzenin si bagëtia. Aty sikur kishte shtruar gjollat dhe djemtë, pleqtë, vashat e gratë kalonin pa u bezdisur, pa u tallur me kurrkënd, pa e lozur syrin, nuk lageshin nga shiu, nuk vriteshin nga dielli. Shiko? Gjë e bukur kjo e strehës. Të gjithë qenë të mbrojtur. Shtyllat e larta prej druri të gdhendur bukur mbanin eshtrat e çatisë së pjerrët, si një vijim i çatisë së dyqaneve. Ishin ndërtime pa leje ato dyqane, ndoshta edhe pa vulë e pa berat të sulltanit. Kurse tani të vënë përpara një kupë me arra të pjekura. Se ato të uruarat, arrat e pjekura, tani në maj hahen më me qejf. Shiko si qesh Marga. Ezmerka e Mangalemit qeshte dhe s’ia bënte syri tërr. Ç’janë këto, të sotmet! U qan syri për t’u tallur. Por mos harroni se unë po flas për Pazarin, edhe të Bulmetit (kështu i thoshin ndryshe) dhe të Drithit (Misrit). Domethënë aty kishte më tepër misër. Dhe, edhe Telhai të vijë nuk e prish terezinë, pale të gjesh të vjetshmet ende të paqepura… Kjo ishte një shprehje që fshihte një mendim të mbrapshtë. Po e gjetët dot kuptimin do t’u shpie te Kolomboja, ai hoteli dhe restoranti me nam mu në hundë të Mangalemit. Hë, e gjetët? S’e gjeni dot. Gjëegjëzë e vështirë, madje edhe më keq se ato muzikore. Po, mo, e kini parë, besoj. Është ngritur këtu e dhjetë vjet më parë pallati i kulturës që i zuri sytë Mangalemit, që prishi cepin e Pazarit të Drithit dhe tani fryhet kot. Fryhet nga shfaqjet e kam fjalën. Hidhini një sy… mos ma prishni… Shtatë sorra në një çati janë dhe asnjëra nuk këndon, përveçse kur mblidhen duditë mëngjeseve të prillit. E kam pa hile. Kanë shpëtuar në plazhin e Divjakës, që u zbulua këto ditë, pasi u tha Tërbufi. Ç’tuhaf Tërbuf që është! Do ta kërkojmë me qiri edhe Tërbufin po s’do ta gjejmë dot. Pale që s’ia varin gjëkundi, më keq se Peçit të gjorë… Pranë nesh kaloi gega me një kuti të xhamtë mbushur me ëmbëlsira: Hajde torona, të mira, të lira!…

Po ç’na doli, profesor? Pse u prish Pazari? Nuk gjetën tjetër? Pse, për shembull nuk e bënë andej nga Pjeshkët e Uznovës? Ja aty matanë stadiumit janë Pjeshkët. Profesor Ramizi qeshi. Këto s’janë punë për mua, nxënës! Unë u bie veglave të muzikës dhe sidomos fizarmonikës, atë e qaj dhe s’i di punët që s’më përkasin. Por këtë, Pazarin e di mirë. Dhe një pyetje që erdhi nga Nazmi Bregasi, që edhe ai i dinte mirë të gjitha punët e shkollës: profesor Ramizi, a ka ndonjë anekdotë për Pazarin? Ka, si jo. T’ju them që këtu është rruajtur (ai kishte mjekër të gjatë!) Kurt Pasha, Sulejman Naibi, Nezim Frakulla! Ouu? Po. Sidomos Sulejmani që shkruante këngët e bukura që Fugallarët u kanë bërë muzikë, qysh asokohe kur ende s’kishte dalë emri i Shyqyri Fugës… Por ju nuk dini të fshehtat e Pazarit, misteret e tij. Ato janë ç’janë! Ka plot, të tjera krijohen, të shumtat mbeten, të rrallat ikin, humbasin rrugës. Dhe mbeten më të kripurat. E dini se këtu te çezma ka qenë Pusi i sheh Balliut? Jo? Epo, këtu ka lindur shprehja: s’bëhet pusi me gjilpëra! Ç’domethënë? E thjeshtë. Nënë Xheka dilte përditë këtu, mbi sop dhe tirrte lesh. Qeshnin njerëzia, po edhe talleshin pse jo. Hallë Xheka kështu, hallë Xheka ashtu. Por një ditë një gruaje që e tërhiqte zvarrë djalin nëpër gurët e sokakut, i tha: e di ti mos jezitkë, se ç’është të edukosh fëmijën? Gruaja pat mbetur. Jo. S’ke nga ta dish, mor kuçkë e dreqit! Të rritësh një fëmijë është si të bësh një pus me gjilpëra! (Qesh dhe drita e verdhë e floririt na vrau sytë.) Po tjetër? Ja, aty më lart, ka qenë dyqani i Elmas Kreshparit. Elmazi kishte vdekur me kohë e me vakt, por dyqanit i mbeti emri. Hyje në hajat, përdridheshe majtas e djathtas dhe pas ca gjendeshe në breg të lumit! Cirk? Magji? Ç’ne! Atje e mbaje frymën, te lumi dhe po të mos e kishe mendjen e gjeje kokrrën e belasë. Fryheshin kacekët që duheshin për forxhën (në dyqan bëheshin armë!) dhe në kanalin nëntokësor të veshur me lëkura, fluturoje nëpër të dhe përfundoje në lumë! Ja kështu. Po, sigurisht kishte edhe mjaft të tjera. Doni «Aty ku dridheshin qerret?» Doni për sheshin ku bëhej Pazari i Fjalës? E ç’na qenka ky lloj Pazari? Ja, ai ishte në Kum, aty ku nesër do të jetë lulishtja e madhe, që sapo ka filluar të ngrihet. Po ta keni parë vizatimin e shkëlqyer që ka bërë Eduard Lir, do të bindeni se aty bëhej ky lloj Pazari. Sot ky lloj pazari bëhet në Hajdarabad në Indi dhe në Lahorë e në Bagdad. Por këta janë pazare të mëdhenj. Pazari i Fjalës në Berat bëhej për krushqi, për fejesa e martesa, për shitje e blerje, duke të servirur nëpër të një sapllake dhallë e një ujë të ftohtë me akull Tomori… Po cirk keni parë këtu? Sevdalliu i nepërkave, Pipi i Surllës, i mbante në gji, lozte me to, u fërkonte kokën, u vinte xhindet, i ledhatonte dhe u këndonte. Pipi i Surllës për to ka mbetur gjallë. Hyni në dyqanet e leshit, në florinjtë, në veshjet, veç ato kombëtare e veç ato allafrënga, dyqanet e cigareve dhe duhanit, të kafesë, nargjilesë, të sahatëve me qostekë e pa qostekë, të armëve, të veglave për kuaj e mushka, të gjahut, gjeje langonj race dhe mace lloj-lloj. Argjendi dhe floriri zgjatej deri afër Kishës së Shën Mërisë, ajo e prishura te bishti i Urës. E fshehta e Dervish Demos që i vuri shpatullat edhe Teqesë së Helvetive dhe tërmeti nuk e rrëzoi dot. Po ç’t’ju tregoj më parë? Janë të shumta dhe njëra më e bukur se tjetra. Këtu, pardje kaloi polici Shëndet duke mbajtur hosh gruan e tij. Ku e çon, e pyetën. Do vete t’i bëj tetanosin te Thoma Koxhaku, tha. E pse? Sepse e gjeta me kovaçin Zihni te gjykata e paqit! Ja të tilla eglendisje do njerëzia. I pëlqen jeta e lehtë se e tillë ka bukuri të madhe! T’i heq hallet. Dhe ty s’të vjen në mendje dyqani i gjyshit, kullota e Haxhiut të Frakullës, zilet e Aziz Pashës, kulumbritë e Beqo Shatrit e ç’të them më parë. Është neps i kujtdo që trashet me punët e të tjerëve të ta largojë mendjen.

Do të doja t’i dija të gjitha të fshehtat e Pazarit, misteret e tij që kulmonin në hapësirë. E dini ç’ndodhi në dyqanin e Tahir Allambrezit, afër Koçí Çapit të gjorë? Jo, s’mund ta dini. Erdhën me teskeré për ta shembur dhe s’po mundnin. Vinte deri edhe traktori stalinec dhe s’e shkuli dot binanë. Është e kënduar thoshin. Kurse nuk ishte as njëra e as tjetra. Po, ishte shumë e thellë dhe zhurma llokoçitej në ujërat poshtë dhe njerëzia i dëgjonin. Kështu e mbajti në këmbë frika. Aty mbeti puna dhe nuk u prish. E përfshin mes pallateve, derisa dha shpirt vetë. Po njerëzit e dinë ku është dyqani dhe aty-këtu hedhin ndonjë lek si për fat. Por ai e kishte shpëtuar ndërtesën e vogël e të thellë për t’u mbajtur mirë e në freski ushqimet e gjellët me nam. Ja kjo ka qenë. Eh? Traktoristi me stalinec e dinte ç’ishte dhe nuk donte, prandaj thashë se misteri ishte frika! Kështu e kishte krijuar Zoti Beratin tonë, me dhuntinë shpëtimtare të rrengut! Mos e thoni tjetër. Kurrsesi nuk e beson dot, por janë të ndodhura. E dini ju se këtu në mes ka pasur dyqan lulesh. Lloj-lloj. Që nga trëndafilat, karafilat,luleshpatat, dorëzonjat, lafshë këndesi, tulipanë, margarita, tufa borziloku, e ç’të numëroj më! Vinin zonjat e rënda i shikonin, i porositnin dhe çirakët ua sillnin në shtëpi. Lule ka pasur në çdo stinë. Sa nuk të luante tepeleku… Ky tepeleku ishte bërë fjalë ciceroni. Po dyqanin e dhuratave? Ai ç’ishte! Libraria e Kajanës aty kishte letra me ngjyra dhe aty u vihej fjongo dhuratave. Punë me fitim, patjetër. Por që secila e linte pas një histori…

Berati kishte edhe njerëz të varfër, që të shikonin në sy dhe mbeteshin peshqesh. E tillë ka qenë koha. Por tregu i tij ka qenë nga më të pasurit. Sikur të vinte një ditë dhe ta shihnim në këmbë. Të ishte kryeministri i vendit një njeri me zemër të madhe (jo të gjatë e të gjerë!) dhe të merrte përsipër ta bënte, ta qante me lot Pazarin e këtij qyteti, nga më të veçantët në botë dhe ta ribënte Pazarin, duke e harruar Ishullin e Piratëve, do të mbetej në histori, ashtu sikur të ishte ai që bëri Rrugën e Kombit. Ja, kaq duhet. Pastaj le t’i hidhte armët dhe t’u thoshte me sinqeritetin e artistit: E bëra detyrën. Më pas kjo do të tregohej si misteri i fundit i Pazarit. Sikur të ndodhte. Amen! Dhe unë do të vija ndër të tjera edhe një tufë me karafila të kuq në vendin ku na fliste e fliste pa pushim, njëherë të vetme në jetë, profesori dhe ciceroni ynë i shkartisur nga e vërteta…

 

Tiranë, më 10.05.2016

 

 

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *