Sytë e Mangalemit

Nga cikli «Apostuj të vendit tim»

 

SYTË E MANGALEMIT

 

Ese nga Xhevair Lleshi

 

E përfytyroj që do t’ju duket e çuditshme. Vite e vite më parë, kur ra tërmeti i madh i vitit 1857 dhe Mangalemi i gurtë u shemb, ashtu siç u rrafshua përtokë gjithë qyteti, ndodhi që një arkitekt i perandorisë të shkelte në trojet e fatkeqësisë. Dhe erdhi në Berat, që ende shkruhej në kartat e perandorisë me emrin «Beligradi Shqiptar», e pa, u ndez nga pamja magjepsëse që dhuronte kjo lagje, «mënga e lumit», mëngalum, mangalem dhe u betua t’i dhuronte sy. Sytë më të bukur në botë. Magjepsës. Në katet e dyta, që do të ishin më të lehta tashmë, me çatmá dhe dysheme druri, duhej shkatërruar frika e tërmeteve dhe të ngrihej një pamje e re, e mrekullueshme, e tjetërfartë, jo më në pamjen e gurtë dhe me «sytë» që nuk i shohim sot. Këtë magji na e dhuroi arkitekti Ahmed Gonokyja, koka e të cilit prehej në sarajet e muzeut të sulltan Selimit III në Stamboll. Pas kësaj mrekullie nuk duhej të jetonte më arkitekti i gjorë… Sytë e Mangalemit do të ishin dritaret e magjishme. Ata sy që merrnin gjithë dritën e diellit, duket se flisnin me kod të veçantë. Dhe këtë e ndien edhe kur je afër Mangalemit, edhe kur je larg. Provoni t’i afroheni. Sa më afër tij të jeni, aq më ulur i mban sytë. Të kërkon pranë i drithëruar dhe ti ndien se je i përqafuar, ndien një emocion të paprovuar kurrë më parë. Epo, kushdo mund ta provojë. Pastaj ti do largohesh. Provo të ecësh mbrapsht, hap pas hapi dhe do të shohësh se sytë e magjepsur të Mangalemit po hapen. Mos! Tani po sheh dritë të mrekullueshme, si një enigmë që s’mund të shpjegohet, por që zbulohet me një kreni të habitshme e plot ngjyra. Sepse aty thyhet drita që pastaj mund të shfaqet me aq shumë magji. I turbulluar largohesh më tej. E njëjta ndjesi, por me përmasa të mahnitshme. Një nga të fshehtat që të tronditin shumë! Më vjen ndërmend kurdoherë që jam para tij dhe ia shoh sytë kësaj përralle të papërshkrueshme. Një emocion, të cilin sigurisht mund ta pranojë kushdo që do të ketë fatin të ndodhet para kësaj çudie që ka krijuar njeriu. Ne s’mund ta dimë kurrë si të shihte Mangalemi para vitit të largët 1857! Vijnë turistët dhe e shohin të kredhur në magjinë e tij. A ia vënë re të veçantën, vallë? Ndoshta. Po që magjepsen para tij kjo shihet dhe ndihet qartë. Dhe murmurijnë fjalë të thukëta, me siguri. Aty, një çast sikur ngrijnë para kësaj pamjeje: presin një çast me një ndjenjë frike se mos vjen ndonjë «urdhër» për të mos parë më, domethënë për t’i dëbuar që aty. E pësojnë edhe turistët këtë ankth sfilitës…

Isha duke shëtitur me piktorin Yzedin Shelegu, në rrugën anës lumit. Më duket ka qenë tetëdhjetë e teta. Kur fillonte të fliste Yzedini, nuk mundohej të ndalte. Sigurisht ai nuk e dinte cili qe arkitekti i kateve të dyta, i dritareve të magjishme, i syve të Mangalemit,, as pyllin me lisa nga Gorica deri në Terpan, që u pre me «berat» të veçantë të sulltanit pikërisht për të ndërtuar katet e dyta të qytetit, por thjesht si e perceptonte ai Mangalemin. Vërtet, si e shihnin sytë e një piktori, të cilin Mehmet Shehu e quajti «ujk me lëkurë qengji, shelegu» dhe fjalët e tij e detyruan të ziun Yzedin të futej në të gjitha llagëmet e Komunales? Kjo frikë nuk e përmbante më Yzedinin, ndërsa unë i flisja për gjithçka lidhej me misteret e lagjes së famshme, kjo mëngë lumi e mahnitshme. A e di, si? Në fëmijëri ne që ishin nga lagjet e para, na dukej sikur futeshim vjedhurazi për të parë një film! Na dukej sikur ishte e ndaluar hyrja për fëmijë nën moshën 16 veç! Ja këtë nuk kuptonin këta që jetonin në «Gropën e Beratit»! Ç’të bënin? E kishin margaritarin e bukur dhe s’mund ta çmonin dot. As që e çanin kokën për ta ditur. Kjo është lagje e llastuar, miku im. S’mund të mos e them. Nuk është kureshtja e tillë, por vetë lagjja. Kur e sheh fillimisht, o Zot, pse gjithë kjo kureshtje e llahtarisur, ku përzihet frika, misteri, mrekullia? Për këdo. Më bëhet, madje, se Mangalemi gjithnjë ka mbajtur përbrenda gjëra të ndaluara. Ta them me tërë mend, si Shën Mëhillin, si guvat e eremitëve, si shkëmbinjtë që janë gati t’i bien mbi krye dhe ta varrosin të gjallë. E pra, Mangalemi mban në duar gjëra që të sotmit, ta them unë, s’mund t’i kuptojnë. Sytë e tij, dritaret, ti i quan bukur, nuk kam dëgjuar një tjetër ta thotë, shpështjellin pavdekësinë dhe e bën këtë në një mënyrë të fisme e të bukur, duke arritur ta bëjë aq të prekshme e njerëzore. Mendoje pak këtë që them, se ky është mister më vete. Domethënë si ia arrin kësaj një gjë pa shpirt? Më fal, e kush qenka pa shpirt? Mangalemi? Ç’them! Një ditë, e ndiej, e di që do t’ia zbulojnë shpirtin dhe atëbotë do të shpaloset, pas aq shumë shekujsh, edhe shpirti i ndërtesave, i dritareve, i syve! Po, kjo ka për të qenë e mrekullueshme dhe doemos për të vajtur te ky shndërrim i vështirë e gati të pamundur do të duhet të rrjedhë pafundësisht mjaft e mjaft ujë! Ky do të jetë edhe zbulimi më i madh. Me anë të këtij kodi, të leximit që do t’u bëhet shpirtit të ndërtimeve (ndërtimet, a i bëjnë njerëzit? E, pra, aty më rri!) do të shohim zhvendosje të mëdha të historisë dhe ndihem mirë që unë po e them jo edhe kaq bukur, por papritur, sot me ty!…

Tek Mangalemi, pse jo është derdhur mjeshtëria prej alkimisti, e kujtdo dore që ia ka plazmuar sytë dhe raportet e tyre me dritën, ngjyrat e ylberta që fitohen edhe në shikimin e zakonshëm. A e keni vënë re? A nuk ta thith dhe papritur ta përqendron vëmendjen? Sigurisht një e fshehtë, një mister tjetër. Një manovrim i bukur, elegant, fluid, ndonëse edhe i rrezikshëm, që ashtu kot por ama të tremb, nuk mund të mos zbulojë shpirtin e bryllët të Mangalemit. Atë nuk mund të mos e shohësh të pasqyruar në njëmijë sy me vështrime të etura! Ja, e gjitha kjo shprehet në mënyrë kaq prekëse, saqë fare thjesht emocionohesh. Ndërkohë ti, kushdo qofsh, mendon se ndodhesh krejt rastësisht para një lutjeje të heshtur dhe joshëse… Ngashënjim i pafund!

Sa herë që gjendem këtu bëhem si i dytë, më kujtohen vetëm vajzat e bukura! Dhe i shoh sytë e tyre të mrekullueshëm brenda syve të Mangalemit. I ziu njeri! Sa i vogël dhe i pafuqishëm ndihet para tij, para atyre syve plot trill. Më vijnë ndërmend vargjet e Mickieviçit për sytë e vajzave të bukura që e shprehin ndryshe magjinë e botës që i rrethon. A e dalloni dot atë jeshile aq të ëmbël, si një mrekulli smeraldi? A e dalloni atë pak dritë diellore që thyhet aty? Po të kësaj tjetrës me sy të zinj? Po sytë blu ku janë fshehur? Dhe mua më pëlqejnë sytë e shkruar të Mangalemit, sytë tij pafundësisht dhe kurdoherë të dashuruar. Ja edhe e fshehta tjetër e magjishme: Mangalemi është gjithnjë i ri, në moshën e dashurisë. Aty dhe fshihet misteri i syve të tij. Drita që thyhet në mijëra sy! Ku fshihet vallë e gjithë kjo natyrshmëri dhe ky sin­qeritet? Ku? Ku? Ku? Bëhem unë, si kushdo, rob i tyre, ashtu si nuk e pandeh dot kurrë. Po njeriu, turisti, ai që shkel për herë të parë, si e përjeton? Ndoshta ashtu si unë, teksa u trondita aq thellë. Dhe kjo hera e parë ka të bëjë me moshën e dashurisë, atëherë kur fjala merr formën e shpirtit. Pse janë lyer vetëm me gëlqere shtëpitë e Mangalemit? Pse po më duket sot kaq i zymtë, mos i ka ndodhur gjë dhe unë s’e di? Pse nuk flet një fjalë xhanëm? Mos vallë vetë me vete mediton dhe ne s’e kuptojmë? Gjithçka e tij më trondit dhe ia dëgjoj frymëmarrjen ritmike si një mrekulli, ia dëgjoj murmurimën, aty ku dikur ka qenë «Hani i Shushurimës», aty ku njeriu i ardhur, edhe Eduard Liri vetë, fle për shtatë palë qejfe! S’ke ç’thua më…

Pse më duket, siç e shoh unë, edhe asaj dite kur flisja me Yzedin Shelegun buzë lumit dhe përballë tij, si një aristokrat? Edhe sytë prej aristokrati i ka. Elegancë e marrë. Dritë e llahtarisur. Fshehtësi që nuk mund t’i gjesh dot në asnjë vend përrallash, edhe kur ato vijnë nga fjordet e largëta, apo pyjet e zemrës me diell. Aristokratizmi i Mangalemit, as që imagjinohet të mos jetë! Ai nuk e honeps atë që duket ashiqare dhe shpejton të jetë e mërzitshme, ai gërvish paksa me majën e thoit nga ajo që ka mbetur në kostumin e tij dhe e heq menjëherë të tepërtën. Bëni sikur t’i shtoni qoftë edhe një sy kësaj mrekullie dhe s’do të ndiheni hiç mirë, do t’ju ngrihet temperatura, do të grindeni pa fund me veten, do të harroni ç’po mendonit… Është derdhur art i madh këtu dhe pa qenë kaq buzëhollë sa e shohim, atëherë befas ndihemi të mbaruar. Dhe ky, miqtë e mi, është kodi për të hapur dyert e së bukurës. Ky kod të bën sigurisht finok. Kjo klithmë e hatashme e së bukurës na bën të gjithëve të kuptojmë se më mirë të mbeteshim jetimë të fatit, se sa të humbnim magjinë e Mangalemit. S’pipëtin kurrë njeriu përballë tij! Yzedini nuk harroi të më thoshte se kishte parë një të huaj, piktor, që i ra të fikët përballë Mangalemit, kur doli në tarracën e Turizmit. Unë i kisha parë edhe sytë e trishtuar e të zymtë të Mangalemit. Ditën kur para tij prishën gjithçka të një moshe me të, kur në trëndafilishten e tij, para sarajeve të Pashait ndërtuan shkollën sipas projektit jugosllav, kur prishën Pazarin e Vjetër (të Gjalpit e të Misrit) dhe ndërtuan (Aman o Zot, ki mëshirë për ne vdekatarët!) shkollën. Shkolla duhej patjetër, po pse ata të rriturit e mallkuar nuk gjetën një sheash tjetër. Duket mallkim i trëndafilave do të qenë! Sytë e Mangalenit ngrinë. More, i morën me të mirë, i treguan përralla, i folën me ëmbëlsi, i kënduan ninulla, i treguan gjëza të reja me pallate ala sovjetikë dhe ala zhvillim dhe prapë nuk u hoq zymtia dhe trishtimi. Aq sa më duket se edhe sot e ka atë hije trishtimi, sido që shpirti i tij vlon përbrenda. Unë ende çuditem me zymtinë e Mangalemit. Sepse në moshën e tij të përjetshme të rinisë, pse, pse duhet të duken ndonjëherë sy kaq melankolikë? Ç’kanë e ç’i mundon, vallë? A ka ndonjë mjek, përveç Miltiadh Veveçkës dhe Zino Matathisë, që t’ia kuptojnë sekretin e madh? Mjekë ka, si jo, por të depërtosh kaq thellë shpirtin e fshehur pas syve të tillë, më duket krejt e pamundur. Dhe më vjen ndërmend doktor Dëshnica që sa herë ecte me biçikletën e tij legjendare ndalej një çast te Babë Duda dhe psherëtinte, duke parë sytë e jashtëzakonshëm të Mangalemit…

Do të doja shumë të thosha se sytë e Mangalemit nuk janë më të zymtë, por s’mundem. Ia shoh vuajtjen e tyre, përveç magjisë së dukjes. Po. Mangalemi im e ka vërtet më të vështirë se të gjithë. Të kishte rënë në dashuri mbase dhe i bëhej derman. Të vuante nga ndonjë semundje mbase dhe do shërohej. Të qe plagosur për vdekje do vinte Urillau dhe si të qëndronte diku në Dodonë a Tomor, do t’ia përthante plagën. Mbase mund të jetë edhe një dashuri e komplikuar, që s’gjen mendje që mund ta parashikojë. E gjeta, m’u ndrit diku thellë, po i vjedhin tavanet (tavanet mbaruan e s’ka më, i blenë grekët dhe i dogjën në Kakavijë, thotë Roland Gjoza!) më duket, po ua blejnë banorëve të rinj që u sheshuan në shtëpitë e Mangalemit edhe ikonat, edhe dyert, edhe portat, edhe musëndrat, edhe mangajtë, edhe gjithë plaçkat e vjetra, me shtamba, poçarë e gjyma, ibrikë e legenë, s’po lënë më sergjenë dhe ç’të të them tjetër dhe o i flakin, o i shesin po të gjejnë treg… Më duket ia pikasa sëmundjen. Por duhet ta shihje me durim që t’ia gjeje të keqen. Sy që dhembin kaq shumë e nga kjo dhimbje edhe pse bëhen kaq të bukur nuk ka për të shpëtuar kurrë! Ndoshta ekspertët e trashëgimisë popullore mund t’ia gjejnë ilaçin, ndonëse kemi të bëjmë me diçka enigmatike. Sytë e Mangalemit nuk pranojnë kurrfarë makijazhi, as fin, as edhe ekstravagant. Po për këtë me siguri që nuk ka faj krijuesi! As ai, Ahmet Gonokyja i frikshëm, ndonëse i prehet vetëm koka në varret e sulltanëve…

Sytë e Mangalemit të dhurojnë miqësi edhe nga larg, po natyrisht edhe afër. Sytë e Mangalemit të joshin me një pëlqim. Sytë e Mangalemit kurrë nuk urrejnë. Por kujdes, mos i ngacmoni, mos i përflisni! Kurrë nuk dihet se si vjen mëngjesi i nesërm. Por gjëma e kishte gjetur Mangalemin. Këtë nuk e dinte (dhe nuk e kuptonte dot!) as mbrojtja e cilësuar ndërkombëtare. Le të mbetej një pritje e gjatë dhe e beftë. Kush e di si vinin punët. Një rrëfim, ndoshta, si para priftit, pa dhënë ende shpirt… E pse të vijonte kështu kjo «gijotinë»? Sy të mrekullueshëm që vuajnë. Shtëpitë po kthehen në hotele. Por ama hotele pa rregullore. A mund ta duronin dot vuajtjen e thellë brenda vetes ata sy? Një vajzë e Mangalemit ishte rrëmbyer nga Thanas Jançe dhe asaj dite t’ia shihje sytë e habitur Mangalemit! Ky djalë nga Holeku iu qep vajzës. Dhe Zana u rrëmbye për të vallëzuar «Valsin e Danubit»!  Ajo e gjorë, vajzë e Mangalemit, nuk i rezistoi dot këmbënguljes së djalit nga Holeku dhe pranoi të jetonin së bashku. Djemtë i donin vajzat e Mangalemit edhe për sytë e tyre që herë ishin blu, herë të jeshilë, herë të zinj dhe… në gjithë ngjyrat e botës, ashtu si shfaqen sytë e tij. Të gjithë ata që vijnë mezi presin t’i shohin nga afër dhe përherë e më shumë u largohen.

Po pse, mos vallë më duken vetëm mua të zymtë sytë e Mangalemit? Sa më trishton ky fakt. Llazar Vera, i hollë-i hollë si lladikë hardhie, më mori një drekë te jashtëzakonshme te «Shtëpia e Bardhë» e Mangalemit, ish pronë e Xhaferr Kongolit nga Elbasani që asokohe punonte mjek në Berat, dhe ia shtruam fjalëve që donim. E di, më pyeti, dua që të të vjel sot. Por do të vjel pa shënime, se paskej vetinë që t’i regjistronte fjalët në tru. Llazari ishte mik i të gjithë atyre që vinin në Berat dhe mbi të gjitha i pëlqente të deklaronte miqësinë e veçantë me Abdyl Pilafin. Por Llazari kurrë nuk përfitoi nga kjo miqësi. Nuk i duronte dot fjalët e pathëna, ashtu siç nuk duronin dot vështrimet e fshehta sytë e Mangalemit. Folëm për shumë gjëra asaj dite të bekuar, por mbi të gjitha folëm për shkëmbin mbi Mangalem, që më së fundi e paskëshin lidhur me kavo çeliku. Habitem, shtoi Llazari, teknika ka ecur kaq përpara (edhe atëherë në fund të viteve tetëdhjetë!) dhe nuk u bën dot gjë ca shkëmbinjve! Më duket se i lënë me qëllim! E di pse? Sepse duan ta prishin magjinë e tij shkretuese, të marrë, të ankthshme, po edhe trishtuese, magjinë që të krijon, të fshehtat që mbart, nepsin që i ngjall gjithkujt. Ndaj dhe ia lënë, nergut mbi kokë, si një shpatë Damokleu, apo gijotinë të llahtarshme. Mirëpo duhet të jetë kërcënimi që të përtërihet ngaherë bukuria! E pse Zana u bë befas aq e rëndësishme?  Sepse një yll i ri, që vinte nga Budapesti, i mësuar dhe trajner futbolli, si Thanas Jançe, e dashuroi!  Kjo është vlera që fiton edhe Mangalemi duke ia lënë shkëmbinjtë mbi krye… Duket gjë e tmerrshme. Pothuajse të gjithë duan mbi tavë kokën e prerë të Mangalemit, që t’ia shohin njëherë e përgjithnjë sytë të mbyllur. Kështu or mik, Mangalemi rri i mbyllur brenda, sido që ngryset e zbardhet, sido që dashurojnë, sido që tërhiqen pas tij pa fre e me aq lakmi.

Megjithatë po ndodhte diçka e bukur, e fisme dhe pa të ngjashëm. Mangalemin po duan ta shtien në dorë. Fotografi marramendëse. Shije e përsosur. Mendim i  thellë. Lajka. Pamjet e tij mbahen kudo, në çdo vend të botës. Dhe sytë e Mangalemit sigurisht trishtohen, i mbyt ankthi dhe lemeria. Askush nuk e vlerëson këtë magji, ditën ose natën, kur e sheh dhe duket i asgjësuar prej bukurisë vrastare. E keni harruar? Për sytë e Mangalemit askush, askush, askush nuk paguan!

E shohim përsëri në mbrëmje me drita kapluar dhe me sytë ku ajo sërish thyhet, por me magji tjetër. Mangalemi pranë teje pëshpërit me një fije zëri dhe shoqëruar nga nënqeshja e tij fine, sikur të mos prishte punë asgjë. Sytë e tij vuajnë? Po mirë… u pa puna, dikush do të vuajë e do të heqë që ne të mrekullohemi, apo jo… Epizëm i ndritshëm. Lirikë e shfrenuar!…

Do t’ju kujtohet patjetër edhe kjo kohë e trazuar, e di. Ne e shohim me zemër të dridhur Mangalemin tonë. Dëgjojmë edhe kumte të padëgjuara kurrë: «E hëngri, po, e piu e zeza Mangalemin tonë, e morët vesh? Po mirë t’i bëhet! Mëndjemadhi i pafat! Tani prej tij shpëtuam, i lamë duart, po na merrte frymën. Nga brenda u prish, se, si çdo e keqe, nga brenda të vjen! U kalb. U prish. S’ka UNESCO që ta shpëtojë më. As edhe ta ngrejë! E pra, e dogjën të gjallë, me flakë pishe. O Zot! O Shën Mëri! Edhe Shën Mëhilli me gjithë beqarët e xhamisë, që e mbronin nga të këqijat, s’bënë dot gjë, nuk ia shuan dot flakët… T’u thaftë goja! Qenke burrë i lik! Jooo! U dogjën edhe turistët brenda… Agimi erdhi më shpejt se ditët e tjera dhe ëndrra e ligë u largua, po jo rreziqet që i rrinë mbi krye Mangalemit hyjnor…

I dua pafundësisht sytë e tu Mangalem!

Amen!

 

Tiranë, më 03 korrik 2016

 

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *