E DJESHMJA E NESËRME

E DJESHMJA E NESËRME

Nga Xhevair Lleshi

 

1

 

Sa e lexova njoftimin se do të nisej një mikrobus me dhjetë vetë dhe dy të shoqërisë turistike, gati u mrekullova. Po, do të niseshim për këtë udhëtim të mahnitshëm, në një unazë të plotë rreth Çamërisë. Me siguri do na mblidhte mbrëmjeve, pastaj diku buzë Jonit do të ëndërronim si të ishim në një rol të hatashëm, ende pa na e ngarkuar njeri. Kur të hapnim derën e Çamërisë pa trokitur, do të na dukej sikur do të flaknim tej drojën në kosh të një humbëtire pa fund, dhe me siguri përfytyroja se do të shkelnim në tokën e vjetër të Akilit dhe të Pirros me atë hapin e kujdesshëm dhe energjik, gjithnjë me xhaketën hapur, duke hedhur vështrime gati nervoze dhe kurdoherë të shoqëruara me gjeste të çuditshme. Dera e Çamërisë është në Qafë-Muzinë dhe hapet në Qafë-Botë. Disi e pazakontë kjo largësi, nga trokëllima deri tek pranimi, hapja… Dhe po të mos e kishim mendjen ndërkaq edhe mund të mos hapej fare. Pranvera e ditës së fundit të marsit me një diell ekzaltues dhe një stimë përplot trazim e maní të fshehur na zgjati dorën dhe na mori me vete. E kësaj i shtohej edhe Yllka Prifti (Shyti) me Xhovanin, ime shoqe, Neka, Besmiri dhe Astriti, shoferi nga Bulqiza por qytetar i Tiranës, shoqëruar me një autoritet të epërm dhe një sajdi të pallogaritur më parë, plot durim dhe dashuri. Besmir Kasaj, guida, i vinte veshin çdo bisede dhe fliste pa pushim duke derdhur gjatë gjithë rrugës njohuritë e fituara me një lloj mundimi gati epsharak, ndonëse i diplomuar për menaxhim biznesi. Dihet se ne asgjë s’mund të na kënaqte, ngaqë donim shpjegime të zhurmshme, se bëhej kjo për një grup të zgjedhur, dhe kurdoherë pa lëshuar qoftë edhe një psherëtimë mërzie…

E lamë pas Konispolin që s’dinte ku të fshihej nga turpi që ende kishte mbetur një fshat i zakonshëm dhe me shtëpitë e shkërmoqura dhe kësisoj s’do të kishte asnjë rast të tregonte muskujt ajo krenaria e tij e virtytshme për djathin e famshëm gjer në Pirenej dhe për mishin e të imtave, por edhe si kryeqendër e një bashkie të re: Bashkia e Çamërisë. Një krenari e lindur që mund t’i merrej si fodullëk e mendjemadhësi nikoqire, por që s’mund të fshihte dot kurrë magjinë e tokave të mbjella si rrallë kund tjetër. Dhe po të ishe në Konispol ishe edhe në Qafë-Botë, si në skenë, duke parë veten, dhe, në një lartësi të admirueshme, gjithë tokat deri në buzë të detit, po edhe tufat e famshme me dele e dhi. Ndërkohë, më dukej se do ta përmendja si një spektator i thjeshtë pikërisht në këtë skenë, duke i kujtuar çelësin magjik për më tej, ku s’luhej asgjë më, veç simfonisë së dallgëve të detit, më e shumta si një prej simfonive të shkruara nga Limoz Dizdari në Ksamil në pallatin e tij të Rinisë të njohur aq shumë, duke ëndërruar të nesërmen si një e djeshme, duke u rrëfyer vetëm nëpërmjet dallgëve të detit. Sepse mbi çdo dallgë deti ka vënë një degë dafine të Xhevahir Spahiut, dhe thuajse të gjithë i ka lënë pa punë. Po mbërrinim në Sajadhë, aty ku dikur Hasan Tahsini me nam këmbëngulte që të çelte shkollën shqip e pastaj të shkelte i magjijosur në Sarandë. I fshihej Ninatit dhe rrinte duke medituar thellë buzë detit në gjirin e ngushtë. E kishte vendosur ta luante atë rol të madh patrioti çam, kokë më kokë me të njohur e të panjohur dhe jo më në Stamboll! Dhe mua më ka mbetur mendja tek gjesti i tij i mrekullueshëm që shkollën në Sarandë ta çelte në një ditë me atë në Margarit. Njeri i madh. Më vonë do të merrja vesh se në jetën e atij njeriu të ditur çdo gjë shpjegohej e qartësohej nëpërmjet atij veprimi të çuditshëm, sepse nuk i mbushej mendja menjëherë, po ngrinte krye kurdoherë një njerëzillëk i virtytshëm…

20170401_095423_001

ISHUJT JONIANË TË LEFKADËS

Igumenicë. Besmiri fliste me ton historiani për gjithçka dinte, pa u lodhur. Nuk bindej kurrsesi se po e tepronte me shpjegime të hollësishme, dhe kthehej gjithnjë me një dyshim kuptimplotë. Dhe atë natë ne e dinim se do mbërrinim në Lefkadë, të cilën, ndonëse pak më poshtë Prevezës, do ta gjeja i mrekulluar, duke u endur si në përrallë para kështjellës kryeneçe të Ali Pashë Tepelenës mbi kodrën shkëmbore dhe pak më tej e kredhur në det si grua e çmendur, kalaja veneciane e Lefkadës. Nuk mund të tundohesha nga asgjë tjetër, veç prej aventurës që po bënim. Se e tillë qe, aventurë. Po, kishte ardhur koha ta shihnim të tërën në hapësirën e tri ditëve të nëntëmijë e dyqind kilometrat katrore, fare pak më e vogël se Kosova. Si të kishte fshehur një thesar, në malet ngjitur me mëmën e vuajtur, në palcë dimri apo në zheg vere. E gjitha kjo mund të rrezikonte ndonjë të papritur. Në Igumenicë, meqë e kisha shkelur edhe herë tjetër, së cilës ia kisha gjetur edhe damarin, rrezikonim të vonoheshim kot. Edhe ritmi i të ecurit në Igumenicë, e duronte angështinë, sikur kërkonte freskun magjik të Jonit, mungesën e ndonjë çudie të rastit, shoqëruar gjithnjë me muzikë klasike, së cilës s’mund t’i ikje dot. E, pas autostradës u gjendëm kokulur pranë Liqenit të Luleve. Pas kodrave deti, para nesh Liqeni i mbuluar me zambakë të bardhë, pa ndonjë fshat aty afër po me shumë vizitorë që e preknin dhe rrinin të palëkundur që të mos ndaheshin prej tij. Ah, pak më tej kullat qindvjeçare, të djegura, të braktisura vetëkuptohet, klasike dhe hijerënda, të papërsëritshme më në krenarinë që rronte bashkë me to. Gjashtë kulla të paprekura si pronë e dikujt, por ndërkaq edhe të askujt, me një dhimbje të hatashme që të therte në brinjë. I shihja çamët e vjetër të fqinjëve të mi, sidomos të Fejzo Ahmetit dhe të Jakupit tonë dyer më dyer përballë Delibegës, ata njerëz të rrallë, të pasur në shpirt dhe pa thënë kurrë se qenë vërtet të varfër në kamje, që shkonin dhe ktheheshin nga e kaluara, e djeshmja me sytë tek e nesërmja, sepse të sotmen nuk e llogarisnin kurrë… Dhe na tregonin plagët e kërbaçëve në shpinë, me lotin e ngrirë në sy. S’kishte njeri më fatkeq se ata dy vëllezër. Më kujtohej Fejzoja që mblidhej e bëhej grusht, teksa i mbante brizën xhamit të thyer që të mos e gjente gjë shefin e arsimit, himarjotin Niko Dhima…

Po shkonim në Pargë. Më erdhi në mendje Ibrahim Pargaliu, ai që i dha tjetër frymë Perandorisë Osmane, si Vezir i Madh i kohës së

PARGA

PARGA

Sulejmanit të Madhërishëm. Vetëm një gjë e vogël mund të sillet ndërmend: Që nga ajo kohë e Ibrahim Pargaliut sulltanët dhe oda e tyre e famshme shtronte bukë dhe gjellë nga Çamëria, nga Thesprotia, nga Epiri. Si mundeshin ato dyer të famshme të Çamërisë? Por e pamundur për ta kuptuar sot! Edhe malet do ta kishin të vështirë. E ndërkohë një befasi e rrallë: kalaja e vogël e Pargës buzë detit, mbytur nga gjelbërimi, shtëpitë plot finesë dhe elegancë të rrallë, ishulli i vogël përballë qytetit edhe kur gumëzhinte edhe kur dremiste me shenjtët e vet që herë dukeshin dhe herë largoheshin si të qenë fantazma. Parga të linte pa mend dhe unë e mora me vete në formën e një guaske deti të pikturuar. Se kjo nuse çame kaq tronditëse vetëm me një gjë të veçantë mund të respektohej. Ndërkohë kërkoja Margëllëçin e djegur dhe xhaminë me minare të prerë që ngrinte krye e gjymtuar si me mburrje dhe një mëri të papërmbajtur. Ndërkaq miku im Abdulla Manopulli, dentisti duarartë që betohet për Uznovën dhe Beratin, rrinte dhe kryqëzonte duart në një pritje të pashembullt. Çfarë durimi! Ai njeri do ta pranonte me kënaqësi disfatën, duke qenë kurdoherë më njerëzor nga ç’duhej, në një përulje fisnike e me sytë, përherë kërcënues për të thënë më parë se i qenë parë lot. Gjatë gjithë atij ankthi ky njeri fitoi jetën. E dija që mund të zhytej kokë e këmbë edhe në jetën mesjetare, kur më 1401 Parga u bë pjesë e Venedikut dhe së këndejmi i dërgoi treqind luftëtarë drejt Korfuzit dhe ata burra i dhanë gjak tjetër fisnik e të trashëguar ishullit mjaft të ngatërruar në trashëgimi…

Kërkonte paqe Abdulla Manopulli, dhe heshtte në frymën dhe brizën e hollë e të përçarë të gjakmarrjes. Dhe, në dijeninë time, kurrë nuk u dashurua pas anonimatit, sepse e ruante një kompensim të humbur por të patretur në kujtesë. E brente ndërgjegjja? Ndoshta po, po edhe e kundërta. Ja, aty buzë Jonit në Pargën, këtë nuse të bukur, aq të bukur sa ta pije në kupë, ai rrinte me vështrim kuptimplotë nga deti blu dhe smerald me një shikim të egër. «I gjeta muret e shtëpisë, e gjeta pragun, e putha në vend të atit dhe të mëmës, e lava me lot të harruar e të tharë dhe m’u mblodh shpirti grusht e lëmsh… E tani, mik eja të shkojmë në Akeron. Aty të lajmë shputat e këmbëve, të ecim matanë për të hyrë në Mbretërinë e Vdekjes apo të kthehemi pas duke qenë sërish po në Mbretërinë e Vdekjes… Shikoji po të duash ujërat Akeronit edhe këtu në deltën e mahnitshme dhe kaq tronditëse. Dëgjoji hapat e lehtë të shpirtrave dhe rënkimet e tyre të thella dhe kaq të gjëmimshme dhe do të habitesh. Ata e pëlqejnë shumë të kthehen pas, por s’mundet, ndaj dhe vetëm ecin. Ecin pambarin. Gjithë shpirtrat e vjetër të Çamërisë janë në Akeron…

Kanali, ende pa mbërritur në Prevezë, bukuria e pafundme dhe tronditëse të mbante në krahë dhe kushdo që të ishte do të mbetej pa frymë. Të dukej se po ecje në buzë të detit Jon, përballë shtatë ishujve të famshëm jonianë dhe unë kërkoja me sy Qefaloninë, aty ku ishte miku im Edmond Zotka, që s’lë ditë pa hedhur në «Artistët e Beratit», një faqe e tij, foto e komente të habitshme. Nuk vinte më asnjë imazh nga humbëtira, as nga tuneli nënujor nën gjirin e ngrohtë të Ambrakisë, nën det, në një tingëllimë poetike të Ndre Mjedjes së vjetër, me një ankim të sertë malor. Dukej krejt e çuditshme që ai njeri pa fjalë dhe aq i sjellshëm, të bëhej kaq kokëfortë këtu në skaj të botës çame me sytë gjithnjë nga Qafë-Bota, aty ku ndahen e bashkohen botët. Më bëhej se bashkë me Nekën (atje tej Yllka buzëqeshte humbshëm me një ngacmim nervor) po bindesha si me përulje, ngaqë ndieja shumë dhimbje. Dhimbje shpirti. A do ta kisha luajtur aq bukur pjesën në një natë pa gjumë në Edhes kur udhëtoja me kokën e mpirë drejt Aleksandrupolisit në kongresin e famshëm të gazetarëve për të tundur «thikat» e mendimit me gazetarët serbë, që më shumë sesa ne dhe vëllezërit e Kosovës (1993) mbroheshin nga kroatët. Nuk e di, por ajo skenë e gjallë shpaguese më rrëmben gjithmonë vetvetiu. Nuk do ta harroj atë pasdite të ftohtë në brigjet e Evrosit kur njeriu im i ngarkuar me tmerr kapërcente si një maratonomak ujërat brisk dhe vinte mes përmes Thrakës për të sjellë kumte të reja! Dhe unë e gjeta buzë kanalit të rrugës së ngrirë, të cilin mund ta risillte në jetë vetëm zjarri i një shprese krejt tjetër…

Një grua e veshur me të zeza po rrinte përballë kalasë së Ali Pashë Tepelenës mbi majën e një shkëmbi kokëshkretë. Prisja ta shihja duke tundur djepin me një foshnjë brenda kështjellës dhe më erdhi në mendje se në Greqi makinat me targë ndryshe (simboli i kuq, sigurisht jo i gjakësit!) pritej të shtoheshin dita me ditë sepse kishin nga tre fëmijë, ndaj dhe paguanin më pak taksa, se vendin e parkimit e kishin të paguar nga shteti dhe shoqëria, se gëzonin plot e plot privilegje të tjera. Ata ishin etërit e së nesërmes dhe rrënjët e ngulur thellë tek e djeshmja. Ata kishin nga tre fëmijë! Çfarë do t’i thoshte Ali Pashës kjo grua me djep duke parë Ali Pashën dhe kokën e tij të prerë nga historia? Apo do të bënte ndonjë akt kokëkrisje dhe historia pastaj do të belbëzonte të nesërmen ndonjë legjendë të re? Mundet. Ndaj dhe ne ecnim nëpër Akeron, pa e kthyer kokën prapa. Më mbeti në fyt pyetja e tmerrshme: a do të merrte ndonjëherë fund hakmarrja, edhe pse ishte transferuar kaq keq drejt së nesërmes? Hakmarrje popujsh po edhe për më keq edhe vetëm hakmarrje shqiptarësh… Kush i kishte vrarë çamët nëpër vite e shekuj dhe ndërkaq më duhej të prekja muret e nxirë nga koha të atyre kullave famëkëqija që heshtin dhe vazhdimisht derdhin lot. Kush do të qe flijuar të djeshmen? Atje do të mbetej ky ngujim i tmerrshëm duke pritur e përcjellë shpirtrat e Akeronit…

 

 

2

 

Dhe zbresim nga mikrobusi të gjithë. Dita ka hyrë në tatëpjetë. Ca pika shiu të harruar nga ditët e shkuara apo nëpër sythet e historisë, po binin me ngashërim. Fusha me mure kryeqendre të fisnikëruar nga Mesjeta, të Nikopojës. Një thirrje e habitshme dhe disi e lodhur. Edhe sikur të zgjohej një nga krerët e principatave mesjetare shqiptare, edhe sikur të vinte koha e themave të vjetra bizantine, përsëri do të vinim tek «qyteti i fitores», ndërtuar atë vit (viti i famshëm 31, pK) kur Oktavian Augusti fitoi betejën dhe vendosi që aty të ngrejë një qendër të re, në një hapësirë sa të rrok syri mbi fushëtirë. Unë kisha një dhimbje të çuditshme duke i mbajtur sytë mbi krejt hapësirën që të linte pa frymë. Vepra që mund t’i quaj pa frikë artistike, ngaqë historia aty pikon në mënyrë të shfrenuar, të hapur dhe me një interes të gjerë, nga amfiteatri gjigant deri tek muret e gjata dhe masive. Nikopoja – e jashtëzakonshme. Më mbeti në mendje kujdesi, treguesit e drejtimeve kulturore dhe të mirëmbajtjes së trashëgimisë. Ke ku e «harxhon» ditën dhe mbetesh i mekur përballë ritmeve me të cilat të vjen historia. E shihja vërtet lebetitjen e armikut që u mund në këtë fushëtirë të kufizuar nga deti dhe malet. Unë, ime shoqe dhe grupi qëndronim diku, ndoshta të heshtur si statujat, pa lëshuar pikë zëri, vërtet të mekur. Besmiri fliste dhe përtypte me ç’kuptoja mendime të tjera, duke ndjekur guidën e qytetit të lashtë, tashmë vetëm si një trashëgimi që fliste me gjuhën e vjetër…

Edhe kur u larguam nga fushëtira e Nikopojës, si për t’u fshehur sërish, unë s’po bëja asnjë gjest nga padurimi. Po dëgjoja ngashërimin e vetvetes, dhe m’u qesh vetëm kur mendova se mos po i këpusja shpirtin ndokujt, ama, gjithnjë duke respektuar fjalën e urtë të moçme: qesh mirë kush qesh i fundit. Ne ishim miq në Nikopojë dhe qytetit të lashtë me sa dukej i mbetej për të qeshur i fundit…

Preveza, monumentet, ngrehinat, shtëpitë e ulëta, deti gati i palëvizshëm që na ndiqte me ritëm të çuditshëm. Në çastin kur morëm rrugën për Lefkada, hodhëm sytë mbi det. Larg, në thellësi një ishull dhe një kishë. Një emër: Shën

Preveze

Preveze

Nikolla. E nesërmja do të ishte e diel dhe asaj dite aty vinin dasmorët me varka me vela dhe brenda në kishë ishte prifti, nusja dhe dhëndri. Dasma vlonte mbi det. Dukej sikur plazmonin festë anijet me vela. Sa filma dhe libra e kanë shfrytëzuar këtë subjekt surrealist. Aty lidheshin dy jetë dhe ngjizej e ardhmja mbi themelet e të djeshmes dhe asaj që ndodhte realisht. Aty luhej dramë dhe komedi, aty qeshej dhe qahej, kurse mbi det dasmorët nëpër anijet e vogla me vela festonin si të tërbuar. Spektakël i garantuar. Po ku shtrohej dreka? Aty në ishull dhe në kishën e vogël të Shën Nikollës kishte fare pak vend. Uria e dasmorëve ishte burim humori dhe një rrethanë e skajshme, e shoqëruar me ndjenjën e përkorë të finesës së hollë. Tani mund të shihje gjëra të padurueshme, ngrënie plot uri duke gdhendur enkas bukën e forcuar nga pritja e gjatë, por me shije tejet të veçantë, shoqëruar me raki të fortë nga ato të Epirit dhe duke ngjëruar pak meze dhe mbi të gjitha djathë dhie të Çamërisë, nga ai i ngjizuri i Konispolit që kundërmonte aromë të çuditshme të çmuar edhe në panairet e Francës. Ky rit zakonor brenda dasmës na sillte në mendje të qeshurën me to, si buronte dhe pastaj si gjëmonte mbi det e mbi hapësirën e qiqërimtë të së dielës, dasmës, anijezave me vela dhe dasmorëve që kërcenin mbi valë deti. Më vonë do të mësoja se, kjo ishte dasma e vetme në botë që bëj mbi det. Kështu e them sot, por kur kujtoj dasmën përballë Shën Triadhës në kalanë epike të Beratit, aq pranë Akropolit të mbetur gjysmë i rrënuar, qesha me zë sepse i pashë vetë me sy turistët norvegjezë që harbonin me të madhe duke parë të mbylleshin në kishën e vjetër prifti, dhëndri dhe nusja, ndërsa dreka e dasmës do shtrohej në shesh, pikërisht atëherë shpërtheu shiu në qiell të pastër. Brenda shiut ishte fshehur riti i lashte i tij, që bëhej enkas dhe doemos që shkaktonte tjetër gjëmim euforie. Po kjo është tjetër histori. Veçse edhe kjo gjë s’mund të harrohej kurrsesi…

Mëngjesi do të na gjente sërish në det, këtë radhë në traget. Do të shëtisnim nëpër Jon. Dita e mrekullueshme me diell. Ujërat e qeta na ftonin drejt një udhëtimi të ri. Më parë mund të bënim ndonjë foto nën statujën e manjatit të tregtisë botërore detare Aristotelis Onasis, atë njeri që ishte dashuruar si i marrë me Maria Kallas, sopranon e famshme. Ose para së gjithash të shkonim në Vasiliki ku të shihnim medaljen e veçantë si fshati me ujërat më blu të detit. Medalje e rrallë. E pastaj shëtitja në det. Ishujt përreth Lefkadës dhe ishulli i Onasisit. Aty ku ai ishte celebruar në martesë dhe pikërisht për këtë duhej të mbeteshe pjesë e një mbrese që do të vinte si e detyruar. Mua, e drejta, do të më pëlqente të tregoja histori me Kadri Roshin e madh, darkat dhe drekat e tij të pafundme, sidomos ajo në Tomor, në fshatin Tomor, ku ai burrë,  si zuri një vend ndanë vatrës, gjeti sozinë e tij. Përveç Llazar Verës askush nuk e dinte këtë hollësi. A do të befasohej Kadri Roshi me zotin e shtëpisë, që, çuditshëm dhe për fat, kishte një ngjashmëri ideale me artistin e madh? Ia shtruan muhabetit për shtatë palë qejfe asaj nate dhjetori në fshatin Tomor, në gji të Tomorit plak, që e la natën pa shtyrë dhe, deri vonë, ne kërkonim pikat ku ata dallonin nga njëri-tjetri përveç natyrisht veshjes. Të dy trazonin urat e zjarrit, të dy flisnin, veçse i zoti i shtëpisë me zë shpelle. Ah, po, magjia e zërit. Gjumi i asaj nate mbeti pezull, ndërsa flakët e zjarrit drithëronin me një dritë të fshehtë, sikur vinte nga pas shpinave të ftohta nën një dekor antik, duke zvarritur këndshëm tiparet e fytyrave të të dyve…

 

 

3

Janine

Janine

 

Pastaj erdhi dita, po aq e bukur sa të tjerat, drejt Janinës, që më krijoi përshtypjen e një hakmarrjeje groteske. Dikujt i kishte humbur diçka e rëndësishme, po se çfarë nuk e morëm vesh konkretisht. Ai belbëzonte si nëpër gojë dhe pastaj heshtte  si i përmalluar me idenë e tij. Mendova se duhet të ishte o imagjinatë e pastër ose iluzion i befasishëm. Të dyja janë produkte të përhershme të psikikës. Mbase mblidhej pleqësia e mikrobusit (por ne aq sa një pleqësi qemë!) që të bënim si të bënim dhe të gjenin një zgjidhje. Ata me një zë ma varën mua dhe unë humba mes kërkimeve të mia dhe s’u përmend më deri sa mbërritëm në Luros, «fshati» pa banorë, me ujët kristal me ish-kënetat e bëra toka buke dhe me një buzëqeshje të mrekullueshme dielli… Po të njëjtin gjest do të na bënte edhe lumi Luros (kush ia kishte dhënë buzëqeshjen dhe elegancën tjetrit s’merrej vesh!), një natyrë e ngjashme me Bistricën e Sarandës, ndonëse përkithtas më shkoi Valbona. Ar i kulluar. Kështu s’do të mbyllej kurrë, as hakmarrja e improvizuar. Dhe ndoshta prandaj bëmë një pushim afër burimeve të tij, për t’i lagur këmbët (pse?) me ujët brisk i ftohtë. Duhej të kishte ndonjë shpirt aventurieri aty mes nesh, ndoshta edhe Besmir Kasaj, guida jonë, por sidoqoftë qe diçka e rafinuar duke na dhuruar të qeshura pa fund, si të gjendeshim duke vuajtur prej një shndërrimi të skajshëm. Me një peshqir të bardhë na erdhi një grua afër të pesëdhjetave duke na porositur të fërkonim fort këmbët. Dukej si shqiptare dhe e tillë ishte: nga Konezbalta dhe unë e pyeta menjëherë për Llazar Fypen. Dhe si kundërpeshë ajo na dha emrin e saj, Marinela. Kishte dy fëmijë të rritur tashmë, por askujt s’i kishte mësuar shqip! Një mëmë që s’u mëson bijve të saj gjuhën e vet! Por ama u kujdes për ne dhe do të lante dymbëdhjetë peshqirë. Ne ishim sa numri i apostujve…

Ende pa mbërritur në Janinë një tabelë herë pas here na njoftonte për praninë diku përpara të muzeumit të luftës ballkanike 1912-1913. Askush nuk e dinte vendin ku gjendej muzeumi. Sepse mund të shkonim, por, gjithnjë para se të mbërrinim në Janinë, 12 km larg (aq sa ishim ne dhe apostujt!) ndodhej Dodona dhe Tomori i saj, vend të cilin se e kemi në Berat dhe Tomor, sepse Fatthëna është me aq hir e ngulur në të tjera lartësi. Tomori është mal i perëndive, ku vërtet edhe sot e kësaj dite luhen skenat e mëdha të jetës e të vetvetes, doemos. Një britmë: Janinës ç’i panë sytë! Një zë i trashë, bas i vërtetë, i ngopur me aq shumë krenari të egër dhe plot vuajtje, që sigurisht duhej mëkuar. E mora vesh më në fund ku qëndronte sekreti i lagies së këmbëve me ujët e Luros: meqë ishte pranë burimit mbahej edhe si ujë i bekuar. Dhe ne e donim një urim në skaj të Çamërisë. Ndoshta në male triumfonte varfëria, kurse në brigjet e gjirit të Ambrakisë lulëzonte Arta, një nga perlat juglindore të viseve shqiptare të historisë. Qytet fin e i përkorë, një vlerë belkëputur që ëndërronte të nesërmen, pikërisht ashtu si na pëlqente ne…

Ndonëse miku ynë nuk po e këndonte me zë të plotë Janinës ç’i panë sytë, duke e këputur fijen e zërit më tej Janinooo, na dukej vërtet se po bënte interpretimin e tij. Dhe s’jepej. Ngjante një gjë e madhërishme. Mos ishte ky ai, aventurieri që na hodhi në krahët e brengës që nëpërmjet këngës shfaqej i plotë dhe me gjestin që shoqëronte zërin, të cilin zor se mund ta kuptoje. Erdhëm më në fund. E vërteta është se në Janinë nuk kisha qëndruar gjatë, prandaj e quaja sikur kisha ardhur për herë të parë. Aty ishin hijet e Bregut shqiptar, një blu e errët që binte në sy sidomos me liqenin ku rrinin dhe kërkonin tjetër elegancë njerëzit, turistë dhe vendas. Ndoshta nga larg aty xixëllonin edhe dritëzat që vinin nga thellësitë e kohërave. Edhe një emër mbase mjafton: Aeroporti «Mbreti Pirro». Befas, si me magji, na përfshiu kalaja, muret e larta, historia e Ali Pashë Tepelenës, shtëpitë me një ndriçim të lodhur. Xhamia e sundimtarit të Janinës. Varri me trupin e tij (pa kokën, natyrisht!), muzeu bizantin, dyqani me vlera të larta të artit dhe historisë, rrugicat dhe ishulli i vogël. Na dukej sikur rëndonte hija e bukur e Vasiliqisë dhe vetë Aliu me llullën e gjatë të nargjilesë, personazhet e historisë që nga Xhorxh Bajroni e deri tek Pukëvili, piktorë, poetë, këngëtarë, haremi, valltaret e famshme, belin e të cilave e mblidhje me një dorë. Ranë kambanat e kishës, ranë derisa u lodhën, ndoshta duke pritur pleqtë që kishin mbetur nën hijen e rrepeve buzë liqenit. Eja të ndjekim simfoninë e ikjes, më tha dikush. E kujt ishte? E askujt, pra! Ky ishte edhe tharmi i vizitës në Kalanë e Janinës. Mos vallë do të shihnim gjëmshëm historitë e papërfunduara si plagë të pambyllura me suljotët, me bejlerët shqiptarë, me kryengritjen greke për pavarësi. Dhe nuk reshtte së foluri Besi: këtu i vrau 17 vajzat e Janinës Pashai i Tepelenës dhe bashkë me to edhe të dashurën e të birit, Myftarit. E vuri nën vete tundimi. Një sëmundje që ulërin në çdo kohë. Braktisje e gjallë…

Janina të ftonte në meditim. Një djalë luante në fyell. Një melodi që më bëhej si vajtim ere, si vetmi, një histori braktisjeje (Tanë, moj e zeza Tanë!…), apo një baba i sertë që ngul thikën në zemër të bijës së dashuruar, që më pas ndërkrehet dhe i vret të gjithë, por ama nuk harron t’ia ngulë vetes… E, melodia nuk ishte aspak e dhunshme, përkundrazi. Dhe dy lot të mëdhenj sa një kokërr breshëri në sytë e djalit që luante në fyell… Pa grimasa, pa shtirje, pa pikën e koprracisë që shfaqet rëndom në sytë e atyre që interpretojnë përmbajtje të tilla.

Përfytyroja sikur drejt nesh po vinte Vasiliqia duke ndjekur pas hijen e bardhë të Pashait, me mjekrën e gjatë gjer te këmbët, duke u mbajtur në muret e larta me gurë të zinj. Kudo na rrethonin simbolet e tragjedisë çame të ngritura fuqishëm mbi themelet e tragjedisë së lashtë greke, duke kuisur më në veri, madje mbi Epirin e Veriut, në tragjedinë e famshme të izolimit… Ne po bujtnim tek vetvetja të përpirë nga një lubi e përjetshme mërgimi. Zëri i trashë ishte holluar, por ende frynte nëpër erë Janinooo

 

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *