Sokakët e Mangalemit – Apostuj të vendit tim

Nga cikli «Apostuj të vendit tim»

SOKAKËT E MANGALEMIT

Ese nga Xhevair Lleshi

Aman po thërras e hiç njeri s’dëgjon / Kur hyj në Mangalem në zemër më pikon… Edhe ajri është i mbushur me tingujt e kësaj këngë të bukur. Ky emër për Beratin është thembra e Akilit dhe thelbi i tij, gati-gati është shndërruar në neurozë dhe sindromë. Po the Mangalem i ke thënë të gjitha. Mahnia, madhështia, eleganca, goditja e një befasie të paparë. I kam vënë re tek shumë njerëz këto që them, por ajo që kam parë në sytë e Anxhelika Silvestrinit nuk mund të përshkruhet. Deshi ta njihte Mangalemin në çdo skutë dhe vetë. Mori Silverion, të shoqin, e vuri përpara dhe i tha se ditën do ta kishin thuajse të humbur. Mangalemin e mahnitshëm do ta shëtisnin cep më cep dhe vetëm. Bukur. Më ngeli mendja tek ajo dëshirë, por, sidoqoftë koha do të kalonte shpejt dhe ne u takuam pas plot tri orësh! Qull në djersë. Ç’qenka kjo, or mik? Përrallë? Është fare pak ta quash përrallë. Nuk di, nuk di si ta përshkruaj. Tani do drekojmë, u thashë, dhe me t’u çlodhur pak e marrim më shtruar pasdite, si thoni? Dakord, e mori e mira e mori, e humbëm kot paraditen, s’dinim nga të orientoheshim. Pastaj u dendëm me gliko qershi të freskëta, komposto pjeshke po të freskëta, pa lëre kajsitë sa të shijshme, nektarinat, manaferrat, luleshtrydhet. Gati portë më portë, pecetat e bardha si borë, një kupë me mana. Ç’të të them! Pak raki rrushi, raki mani, raki koç… si i thonë Silverio? Raki koçimare, thotë Silverio duke qeshur. Na u fry barku, u bë kacek. O Zot, sa të pritur. Ç’njerëz, ë Silverio? Anxhelika kishte vënë pllakën e gramafonit dhe s’dinte të pushonte. Ku të hyje e ku të dilje më parë. Zemër e madhe kjo e ma-nga-le-mas-ve! Mirë e thashë. Eh, sinjor, Sinjore! Heshti pak si për të marrë frymë. Shtëpia e Mëmës! Madhështore. Sa një pallat. Oborri. Trëndafilat. Një freski e jashtëzakonshme në to. Plloçat e gurit të lëmuar. Muret erë gëlqere. Dritaret! Çfarë drite. Qielli në xhama. Thirrjet e fëmijëve! Kjo është pasuri, Silverio. S’kam parë kurrë! S’kisha parë ndonjëherë! Më iku mendja. Do rri në Ma-nga-lem! Ika. S’vij fare në Oderzo. S’dua t’ia shoh sytë Trevizos! As tokat e tua në Mansué nuk dua t’i shoh më… Po ç’e do. S’e kam Xhanin me vete (im bir). Dhe befas u përlot. Kur më fliste ai fëmijë me aq shumë dashuri për Beratin dhe Ma-nga-le-min unë s’u besoja veshëve. S’ka nevojë për komente. Kjo dashuri është e lindur. Bravo…
O Zot, Silverio, nuk mund të ndalem. Kot ma kafshon buzën ashtu. S’e bëj për t’u dukur. Vajtëm, sinjor, vajtëm te kisha në cep, edhe atje, pra, tek San Mikaili. Si? Si? Shën Mëhilli. Meraviglia! Një përsosmëri më vete dhe aq e rrallë. Sikur vetëm për të kishim ardhur! Ia vlente! S’mund të vdesë njeriu pa i parë këto vlera! A ka ndonjë shqiptar që s’i ka parë sinjor? Sinjor! Lëri këto budallësi Anxhelika! I kujton letrat e mia, se unë ato të tuat i kam botuar në libër. Oh, po, i kam në shtëpi, bashkë me portretin më të bukur në botë, të Xhanit. E kam dashur shumë. As tani pas kaq e kaq vitesh nuk e heq dot nga mendja. Një me djemtë e mi…
Pasdite vonë qenë ndezur dritat e lagjes dhe së largu dukej një tjetër Mangalem. Hymë te Xhamia e Beqarit dhe morëm sokakun e parë. Ndriçimi ishte i mirë, drita binte mbi muret, dritaret, mbi sokak, tregonte hapësirën e hollë e të ngushtë midis çative dhe qielli nën ndriçimin e rrugës dukej më i bruztë. Sa herë ndodhesha në këtë kohë në rrugicat e Mangalemit më kaplonte një mall i çuditshëm që dukej se më përtërinte ndryshe. E lija veten që të fliste, ndonëse doja që të arrinin vetë në përfundimin e duhur. Dallimi midis mureve të katit të parë me katet e sipërme. Çatitë që ditën flakërinin dhe natën flinin të parat edhe pse nën reflekset e dritave. Mangalemi tani nuk kridhet në errësirë dhe nuk fshihet pas dritave qorre të rrugicave. Si ishte kënga, më pyet Anxhelika. Po. Aman po thërras dhe hiç njeri s’dëgjon / Kur hyj në Mangalem, në zemër më pikon… E ç’do të thotë pikon? Të ka pikur malli ndonjëherë, Anxhelika? E? Pikur? Ma thuaj shqip, pra! Të ka djegur malli ndonjëherë, ndërhyn Silverio dhe qesh me plot kuptim. Ja, ky, doli si burrë i zgjuar! Më lër, o njeri, ta nxjerr vetë kuptimin. Të kishte qenë djeg s’do të kishte pasur pikën e lezetit. Por kënga i thotë pikon. Domethënë pikëllon. Se njeriut edhe nga gëzimi i del zemra nga vendi, nga e bukura gjithashtu, nga hidhërimi teksa s’gjen dot vend ku të futet! Ah! Ja, Ku-ku! E kuptova. Shumë e bukur. Fjalë e xhindosur. Dhe ka të bëjë me këta gurë si mozaik të çdo rruge, me «bulevardin» në krye, me shtëpitë e jashtëzakonshme, me finesën, me tavanet, dyert, ikonat, dritaret… Si sytë? Po, po e kuptova, sytë! Aha, dritaret janë sy, pas dritareve çupat e Beratit dhe të Ma-nga-le-mit që shohin tej rrugën, njerëzit dhe atyre u pikonte zemra besoj! Fiu! Çfarë elegance, ë? Silverio! Kjo është poezi. Edhe ajo, Menarini jonë, Alda, s’do ta shkruante dot kaq bukur. Kush i ka shkruar? Populli? Pa emër. Jooo. Ndonjë dasmor çakërrqejf dhe vargjet mbetën. Pastaj i ka shkruar e rishkruar Hysni Milloshi. Miloshi? Jo, Miloshi që thua ti është i Beligradit serb, ky është Beligradi shqiptar! Ah, që s’kuptoj dot shqip, ç’të bëj? S’kuptoj dot. Ky, dhe tregoi Silverion, është burrë i lik, kupton më shumë se unë! E kanë mësuar çunat nga Berati: Armando, Altini, Genti, Irfani… Të mirë janë, por… Me siguri do thoshte Xhani, por u përmbajt…
Pse rrinë hapur portat e shtëpive, kështu siç i shohim, kanat më kanat? Sepse secila prej tyre, i them, është e Zotit dhe e mikut! E Zotit dhe e Mikut? Ç’domethënë? Ma shpjego, të lutem. Dhe sigurisht që ia shpjegoj, por u duk që s’iu mbush mendja. Hymë ndërkohë në një shtëpi, në krye të lagjes. Është shtëpia e një mikut tim, Llazar Verës, nuk jeton më, ndjesë pastë. Por shtëpia është plot. Hyjmë. Pritja. Tabakaja me pjeshkë të freskëta. Gota me verë të kuqe. Qershi të freskëta. Pak gliko fiku të egër, bërë nga mbopat që duhen për farën e fikut. Kjo ishte kënaqësi. Dy vajza të rritura, çupa Mangalemi, veshur gjysmë popullore, duket bënin prova mbrëmjeve në pallatin e kulturës, poshtë në të hyrë të Mangalemit, qeshnin. Këto të pikojnë në zemër, sinjor? Dhe qeshi fort duke luajtur syrin. Anxhelika ishte grua me humor. Fytyrërrumbullakët, folët lyer me një shkëlqim paksa të kuq turbullues, nuk ngopej dot me Mangalemin. Edhe sikur të kishte mundësi të vinte nja njëzet herë të tjera. Nuk ngopej as me rrugët, as me njerëzit që i përshëndeste e para, as me dritat dhe qytetin që pasqyrohej copa-copa në lumin që dredhonte sa në një anë në tjetrën. Sipër? Sipër është Kalaja. Nesër Anxhelika, nesër. Sot jemi në Mangalem. Po nesër do t’na marrë malli për Ma-nga-le-min? Do ta shuajmë edhe mallin! Ajo më pa me sytë e saj kafe të butë, ku vizatohej një vijë rrethore që u jepte një hijeshi të paparë. Për shembull mishi shuan verën. Uji shuan zjarrin. Me çfarë do ta shuajmë mallin? Pyetja ime mbeti në ajër. Me sytë e Ma-nga-le-mit, bërtiti ajo, si e luajtur mendsh…
Sa herë kishim mes nesh ndonjë fjalë të re ashtu do të qeshnim e përplasnim duart. Po si kini bërë atëherë kur kishin pllakosur ato kohëra të rrezikshme? E vizitonit Ma-nga-le-min? Po, si jo! Mangalemi na ka mbajtur mendjen. Ne vinim kur ishim nxënës në shkollën e mesme dhe na gjezdiste Todi Sotira, mjeshtri i madh i muzeumeve; trupvogël, syshpuzë, gojëtar i rrallë, zëbilbil, i qeshur dhe i përmbajtur. Ai ishte pus. Dhe fliste për çdo gur. S’dinte të pushonte. I zvargte fjalët, i qeshte nuri kur fliste. Kurrë nuk pashë një tjetër të shprehej ashtu. Ai, në këtë çast, ndjesë pastë, do të thoshte: ndjehem i pafuqishëm për të folur për Mangalemin, se ky m’i rrëmben mendimet, më bën tjetër njeri, më përmbyt me fuqinë e tij të pallogaritshme. Ndihem si njeriu i përrallës që nuk e diti kurrë sa i fortë ishte, se po ta dinte kushedi ç’do të kishte bërë! Po njeriu harron shpejt. Unë e di që ju doni ta përpini me një frymë çdo gjë të bukur e madhështore, se jo më kot jini të rinj. Këtu, djem, peshon Shën Mëhilli nën shkëmb dhe xhamia e Beqarit në hyrje sogjeton, një kryevepër e gjallë në llo¬jin e vet, e guximshme, dhe të mendosh se ç’ka vuajtur. E përvëluar nga dashuria! Po fatkeqësisht edhe dashuria harrohet… Më duken fjalë të trishtuara këto të fundit, shtoi Anxhelika duke varur buzët. Ma-nga-le-mi është i gëzuar. Kush ka shëtitur këtu? Për shembull ka shkelur në to, ai, zemërligu Enver Hoxha? Jo? Sa mirë. Po mbreti juaj që fluturoi, hë, Zogu, po ai ka ecur në këto kalldrëme? Hë po, sinjor, po Xhani më ka thënë se ka qenë pionier gurskalitës? Vërtet? Po, Anxhelika. Po ne, ç’na shikon këtu, të gjithë në brezat tanë kemi qenë pionierë gurskalitës. Shumë bukur! Ju lumtë, por mbi të gjitha më vjen mirë që s’ka shkelur as diktatori dhe as mbreti. As Sali Berisha, shtova unë, as Edi Rama! Mrekulli! Po ai, Fatos Arapi? Arapi është poet zonjë, po Nano. Nono? Qenka gjysh? As ai! Asnjëri. Sepse kanë frikë të shkelin me lustrafinat e tyre mbi këto plloça, pastaj bien dhe thyejnë kokën. Kokat thefshin, mallkoi Anxhelika me zërin e vet magjepsës e të qeshur.
Ç’dëgjon nga njerëzit që flasin për Mangalemin nuk e kanë parë kurrë nga brenda atë. Flasin kot. Mrekullohen si budallenjtë dhe bëjnë urra e duartrokasin kot. Madje janë gati t’i thyejnë duart me duartrokitjen e tyre, siç bëmë ne një takëm në vitet nëntëdhjetë kur deshëm me shpirt demokracinë. Po këta njerëz, e shohin vetëm nga larg, i rrinë përballë, mërziten, qeshin, pinë nga një kafe, dëgjojnë muzikë live, qeshin dhe qajnë, ja… vetëm kaq. Por a mjafton, si thoni. Unë besoj që jo, sepse magjia janë këta sokakë, këto vija të holla që të përmbytin me emocion të veçantë teksa vizaton kryqëzime qiejsh. Çfarë mahnie! S’keni për ta parë kund në botë. A do t’i ketë xhiruar në ndonjë dokumentar Roland Gjoza këto magji që shohin sytë e mi, por jam i sigurt se ai e ka ndërtuar dokumentarin sipas metaforës së tij, për vlerat arkitekturore të qytetit të prindërve. Madje mund të jetë edhe një cikël dokumentarësh dhe unë ende nuk e di. Po të jetë kështu, mirë do të ketë bërë. Jo më kot Berati dhe zemra e tij, Mangalemi është në fondin e trashëgi¬misë botërore. Djem, thoshte Sotira, ky është një dekor i jashtëzakonshëm dhe i papërballueshëm, kush e di ç’filma mund të luhen që edhe Hollivudi do ta kishte zili. Kush ka xhiruar këtu dhe ka ikur me mendjen e tij! Sigurisht, nuk u ka besuar syve! Kam shoqëruar njëherë Vladimir Priftin, bashkë me Sheri Mitën dhe Llazar Verën dhe ai mbeti pa frymë. I pushoi zemra, të them. Nuk di ç’i hodhi Sheri në vesh që u ngjall, (po, po nga veshi ngjallesh!). Thonë se ai regjisori gjeorgjiano-rus i Skënderbeut sa s’plasi nga inati, se donte ta xhironte gjithë filmin këtu! Po nuk e lanë ata të tijtë. E kishte shoqëruar Sotira, e kishin sjellë nga burgu kastile, madje e kishin veshur edhe si dhëndër, ndonëse me kokë të qethur zero, po kjo s’prishte dhe aq punë, ato kohë të gjithë ballaboksa ishim… Aq shumë e mahniti Mangalemi, sa filloi të fliste me vete, zhdukej me orë të tëra nëpër rrugicat me kalldrëm të tij dhe të Kalasë, një tjetër magji. Pastaj papritur e gjeje në Goricë. E paparë!…
E shikoni? Përballë, përmbi kodër, drejt me Teqenë e Helvetive? Po. Atje është Lëmi i Shamatasë. Lëmi i Shamatasë? Kujt i thonë Shamata? Zhurmës. Tingëlloka bukur. E pse bëjnë zhurmë atje? Atje, zonjë, luajnë, kuvendojnë, atje bëjnë dasma, atje ka kultin gëzimi. Atje pihet e bëhesh xurxull. Atje puthesh dhe puth. Atje këndon si i marrë. Vetëm atje mbyllen plagët e qytetit. Edhe sot? Po, nganjëherë edhe sot, por e sotmja më tepër i mban sytë nga qeveria dhe bashkia. Na duhej të bisedonim me një banor të Mangalemit. Futemi në një oborr. Një plakë kureshtare më foli për Bardh Buzën, nipin e Abdurrahim Buzës, kosovarin arrakat të Beratit, piktorin skicograf që punonte me rregullsi të magjishme. E ke parë, më pyeti. Vërtet s’e kisha parë Bardhin. As Nexhin, piktorin tjetër, që të ngjitej për t’ia parë punët me një pasion greku për detin. Kjo plakë e çuditshme, që s’e hiqte mendjen nga Bardhi me Nexhin nuk harronte asnjë nga ata të Ateljesë. Më kujtoi edhe Genc Samimin. Ai, po, s’pyeste fare, kur donte ta bënte një gjë, askujt s’i shtrinte dorën! E kishte pasur babanë ministër në kohë të fashizmit, se ndryshe s’përmbahej ai. Nuk linte t’u hynin gjemb në këmbë shtëpive në Mangalem… Edhe pse është e padurueshme lavdia e tjetrit, ajo e donte prapëseprapë Mangalemin. Po ama nuk e ngatërronte kurrë me Kalanë. Kanë ikur të parët, thotë. Tani janë banorë të tjerë. Edhe këtu, ne të përparshmit koqe-koqe jemi bërë, s’e gjejmë dot njëri-jatrin. Të bësh kryq me dorë të majtë e nuk gjen! Na sheh pleq e plaka, përbrenda si mbretër në këto kulla, por thellë-thellë, unë e di, kemi mbetur qyqarë! Humbasim brenda shtëpive tona! Asnjë nuk e di kujt t’i falet! Pastaj, e kemi kollaj, zbresim poshtë dhe hedhim ndonjë pare për fat të fëmijëve. Atje e mbajmë mendjen.
Ç’iu desh Mangalemit të merrte kaq famë? Unë jo e jo që nuk e shpjegoj, megjithëse fama e tij s’di se si më gudulis përbrenda. Kam një dëshirë të madhe që ta paguajë haraçin, se kështu marrim hak për netët pa gjumë dhe që s’na hapi kurrë rrugën për të parë e pëlqyer të tjerët. Me sa duket i ka hyrë vetja në qejf dhe vetëm shton famën e tij. Pyes shpesh veten: ç’i dhamë ne Mangalemit, duke u endur sokakëve të tij? Asgjë. Shitëm ca fjalë dhe dhuruam ato që dinim. I kthyem shtëpitë në hotele, presim e përcjellim ca turistë, që, me ç’ka bërë dhuratë Zoti i madh, të bujtin tek ne dhe pastaj presim. Nuk i gëzohemi dot asnjëherë kësaj bukurie madhështore. Ngrysemi e gdhihemi me gliko në dorë, me kupa vere e me musht. Ende nuk e dimë (dhe s’kemi për ta ditur, duket!) se ç’na dha Mangalemi! Po edhe Kalaja, edhe Gorica! Asgjë s’na ka dhënë! Të jesh i bindur. Eh? Qenka më i bukur Shën Stefani i Malit të Zi? Ç’thua, Zot! Tridhjetë e një shtëpi ka Shën Stefani! Tridhjetë e nëntë kisha ka Kalaja, vetëm Kalaja. Tridhjetë e një shenjtorë kemi këtu! Dhe mbylleni sqepin! Atë bëni. Epo, nuk i dimë! Po kush ua ka fajin? Berati? Mangalemi? Kush? Qeveria? Hm, qeveria po e bën të sajën, po e ngre Ishullin e Piratëve. Kush të ketë nge le të shkojë në ishull! Aaa! Nga Ishulli i Piratëve duket bukur Mangalemi dhe Tabia! Nuk e dija! E mësova dhe këtë. Perëndi e madhe, thuaj! Na i marrin kacidhet me taksa për hotelet (hotelzinjtë, thuaj!) me kënaqësinë më të madhe dhe sulen si të babëzitur nëpër dyert e dyqaneve. Veç t’i shohësh! Çfarë dhimbje për¬jetojnë sokakët e Mangalemit! Drama të mëdha enden në këto sokakë. Mjafton të jeni në hotelin e piktorit të madh Kastriot Dervishi. Dhe i gjej bashkë me skulptorin Nezir Ago. Sa herë e shoh, mbetem pa fjalë përballë flautistes së tij, atje në lulishten e pafat…
E ndjej se fjalët e Mangalemit tim nuk sosen. Çdo shtëpi, çdo portë e hapur në të dy kanatat, çdo oborr i shtruar me plloça, çdo gur e dritare e tij është një vepër arti më vete. Trilli më ngacmon të them: ku janë kodikët, ku janë tavanet, ku janë ikonat, ku janë sendet e gjërat e paçmura si vogëlsira arti në këto shtëpi? Ku janë oxhakët e mrekullueshëm, musëndrat e ildisura, armët e vjetra të lara me ergjënd nëpër mure? Ku janë sergjenët që mbanin varur tirqe e veshje kombëtare, jelekë e fustanella, qeleshe e breza të mahnitshëm? Ku? Dhe doni turistë? Ja, këto që kini hedhur poshtë, këto brenda shtëpisë e ngrenë famën botërore në qiell dhe shërbimi ndaj turistëve veshur me rrobat e dikurshme qytetare të lara me flori, s’kanë të paguar. Edhe t’u hedhësh ujë syve nga ibriku dhe legeni me sërm, me sofrabezin dhe pecetat e qëndisura mjeshtërisht. E natyrisht në mëngjes vijnë në tryeza karafilët e bardhë, siç bënte mëma ime që edhe kur s’kishim për të ngrënë, vinte karafilin mbi tryezë dhe lutej që mëngjesin tjetër të kishim ç’të hanim… Zot i madh! Po flisni kot më duket. Lëreni mënjanë hamendjen, shijoni të paktën historitë e mrekullueshme e të tmerrshme të këtyre shtëpive të bardha dhe e di se do të mbeteni pa mend në kokë. Mësojini mirë tregimet e tyre të gjalla e të çmendura dhe besojuni. Kanë nevojë të shfrehen, duan ta nxjerrin dufin. Dashuri të kryqëzuara, të mbetura pas syve të mrekullueshëm, me të cilët shohin botën dhe me ta vetë bota i vështron me nostalgji të fshehur pas qerpikëve. Mangalemi është Qytet Ëndrrash. Ju nisni ta shani dhe fjalët ju ngecen në fyt. Ju nisni të qeshni dhe papritur qani. Ju doni të flini dhe gjithë natën rrini zgjuar. Ju heshtni dhe befas flisni si të marrosur sikur ju ka rënë diçka prapa kokës. S’kam më fjalë. Sidoqoftë ejani të prehemi me këta dy artistë që na ka falur Zoti. Ah, po, qenka shtuar edhe Agron Polovina, nuk e prisja! Qenkemi shumë. Por, mos harroni, historitë e tyre s’kanë të mbaruar. Ata flasin për Mangalemin. Kur të jemi në Kala, apo në Goricë, do të flasin edhe për to. S’kanë fund fotografitë e tyre për Beratin. Ka shumë mall. Pastaj Kastrioti ngre plaçkat, lë miqtë dhe hotelin e tij dhe ia mbath në Montreal. E vogël është bota. Agroni tund kokën. Donit ta dini historinë e Eduard Lirit? Natën, sido që është verë, përpara e kemi…
Dhe ne na zë nën vete sindroma Mangalem. Duam sërish të ecim në sokakët e tij. Përjetësisht. Amen. Tiranë, më 04 korrik 2016

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *